“Adamlary söýýän” diýip gygyrma...

Gurbannazar Eziziñ portretine ştrihler

Hudaýa şükür, bilen-añlan üçin islendik kultdan, eger şeýle diýmek bolýan bolsa, poeziýanyñ kulty, Magtymgulyñ, Gurbannazaryñ kulty beýik. Ýarag, türme, zorluk ýa gargyş, hile hem nadaralyk bilen döredilýän kult wagtlaýyn, näzikligiñ, gözelligiñ, pikiriñ, çyn sözüñ kulty hemişelik!

Ýöne haýp, söze, şygra gulluk edýänem gitmeli, öz halkyny zorlaýanam. Emma bir adalat bar, erteki gün Zorlukmyrat Nadarabaewiçi ýagşylykda ýatlan bolmaz. Gurbannazaryñ welin, söze-senede sarpasy barlar içinde, 25 ýyl bäri, hormaty-sylagy Köpetdagdan belent. Çüñki Gurbannazar Söýginiñ şahyry, Näzikligiñ şahyry, Çuññurlygyñ şahyry, Paýhasyñ şahyry.

Ol heniz diri mahaly söýgi isläpdi, ykrar sorapdy:

Soñ bu goşgyny köpler mysal getirdiler, emma ol ýazylan wagty, şahyryn halka söýgi bilen ýüzlenýän günleri, ýeke özüñ söýüp ýörmegiñ birazajyk agyr düşýändigini boýun alýan günleri oña beýle üns berilmändi ýa-da düşünilmändi. Onuñ öz halkyna şalaryñ elinden gelmejek serpaý ýapjagyny bolsa, belki-de, häkibir şahyr öwüñjeñligi diýip kabul edipdiler. Ol çyn söz, ýürek sözi bilen orta gelip, Gündogarda köplenç zorlugyñ, nadaralygyñ, akmaklygyñ simwoly bolan şalar bilen bäs edipdi. Şahyr we şa meselesi onuñ şygyrlarynda ýöritelenip däl, tebigy bir zat ýaly, ýüzugra keserip çykypdy. Soñ onuñ şahyr we şa temasyny gaýtadan işlejek bolup synananlaram boldy, elbetde.
Ony ýerliksiz gussa çekmekde aýyplapdylar. Emma onuñ jogaby gysga bolupdy:

Onuñ her bir hal, her neneñsi ruhy ahwalat üçin goşgusy bar, ol goşgular seni nirede, nä halda bolsañam tapýar. Ejiz, egsik günüñem, özüñden razy bolup gomalañda-da sypdyranok. Ýeke-ýalñyz çagyñ bolsa olar seni ruhy tejribäniñ yzaly sykajagyna salýarlar.

Bu setiri men hiç wagt ýat beklemändim. Asla onuñ haýsy goşgudandygynam, kimiñkidiginem bilemokdym. Ýöne tomus, Ortaýer deñziniñ kenarynda, ol şol dilime geldi durdy. Görüp otursam, “...Eger deñze gerek bolsa hemaýat, Onda adam ogly näme işlesin!” diýip gutarýan bu goşgy Gurbannazaryñky ekeni.

Hakyky şahyryñ derdi dünýäniñ derdi! Hakyky şahyr hiç wagt jeñiñ, jenjeliñ, şeriñ adyndan çykyş etmeýär, haýra, adalata, çyna wekilçilik edýär. Kiçijik adamlaryñky ýaly kinniwanja aladalar bilen däl, her neneñsi agyram bolsa, uly ýürek, uly alada bilen ýaşaýar.

Gurbannazaryñ goşgulary hiç wagt gury öwüt-ündew ýa gurak akyl satma däldi, owadan mukam ýaly, süýji saz ýaly näzik heñdi. Sadady. Emma oña çylşyrymly, agyr şahyr diýesi gelýänlerem bar. Türkmen okyjysy oña düşünenok, okyjy diñe Kerim Gurbannepesiñ derejesindäki halky goşgulara düşünýär diýýänler-de bar, elbetde. Bu bir tarapdan dogry. Ýöne okyjynyñ ösmegine kim päsgel berýär ýa-da mydama çeýnäp bermeli diýen zat ýok, çaganyñ özem iýmäni öwrenmeli. Ýöne bu ýerde şahyra düşünip-düşünmezlik hakda gürrüñ etmän, Gurbannazar öz çylşyrymly ýaly, ýöne gaty sada goşgulary bilen ozal öwrenişilen ýöntemlik galybyny owratdy, başga-başga äheñleri, täze heñleri getirdi diýsek, her täze şahyr şeýdip öz ýoly, öz galam ýörediş, öz pikirleniş usuly bilen gelse, edebiýat, milli medeniýet nähili baýlaşardy diýsek has dogry bolar.

Şahyr şygyrýetde halys sürçegi çykan söýýän-köýýänligi ýa-da pikiriñ şeýle ýöntemligini ýazgarman biljek däldi, emma ol ýazgaranda-da, ýañy edebiýata gelýärkä, 68-nji ýylda-da çuññur medeniýetlidi:

Bu gün, bütin türkmen halky türmeden geçirilýärkä, onuñ kapasadaky gaplañy nähili aktual!

Bu gün, gazet nobaty ýatyp, çörek nobaty artýarka, onuñ guwanan özgerişleri nähili derejeli!

Ol şygryñ, halkyñ medeniýeti hakynda ýazypdy, öz halkyñy bir gez ýokary götermek, bir ädim öñe äkitmek isläpdi...

Agyr ýyllarda ýüzüñi açan, neresse çaganyñ elinden çöregini alýan ejiz diýen millet, gorkaklardan gorkmak, ýitiligin ýerine kütekligi aýlap-aýlap salmak, dogry sözi ýüzüne aýdýan gödeklikden has ýaman, duýman durkañ arkadan pyçak urýan sypaýyçylyk, kiçi bolmagyñ günäligi, käte merdiñem ýagşylyga garaşýanlygy, päkligiñde çagañ ýaly bolmak, ejizligiñ başlanan güni gaplanlygyñ gutarmagy - bularyñ hemmesi Gurbannazaryñ edebi äleminiñ, şygyr dünýäsiniñ sütünleri. Olary Gurbannazar galdyrdy, başga hiç kim galdyrmady. Dörediji adam, şahyr öz sözler, düşünjeler, prinsipler, pikirler, garaýyşlar, pozisiýalar çelgisini çekip bilmese, öz edebi öýüni, dünýäsini dikeltmese, kim onuñ alty ganat ak öýüne myhman bolar. Gurbannazar Eziz az ýaşady, ýöne öz alty ganat ak öýünem dikdi, içi tämiz-tereñ howaly, beýik eýwanly dünýäsinem miras goýdy.

Aslynda, türkmen dilinde şygra Gurbannazar ýaly düşündiriş beren, ony şygyr dilinde beýik sadalyk bilen çöwrüp giden başga bir şahyr ýok. Onuñ üçin poeziýa hemme zat. Hemme zat poeziýa däl. Ol poetiki prinsiplerini şeýle çelgiläpdi, bu çelgini indi türkmençe üýtedip ýa täzeläp bilen bolar öýdemok.

“Hakyky şahyr diñe öz halky bilen dem alany üçin hakykydyr”- bu Gurbannazar Eziziñ sözleri. “Duşmana sögeniñ bilen onuñ abraýy kemelmeýär, dosty söýeniñ bilen onuñ abraýy artmaýar” - bu sözem Gurbannazaryñky. “Halkyñ medeniýeti - onuñ beýikligini kesgitleýär” diýenem Gurbannazar Eziz. Men onuñ bu sözlerini birwagtlar belläp goýupdyryn. Sebäbi bu sözler onuñ şygry, sözi, edebiýaty halk hem onuñ medeniýeti bilen bir bitewi görýänliginden nyşandy.

Döwletinden, döwranyndan aýrylyp, ýüzlerçe ýyllap urlan, çapylan, talanan hem depelenen ruhy maýyp halky Mattymguly ýaly bir şahyr dikläp-dikeldip gidip bilýär. Hakyky şahyryñ ruhundan syzylyp çykan söz bütin bir milletin ruhuny abatlaýar, kalbyna nur, ýüregine ynam berýär. Ol ynamy lek-lek goşun bilen, ok-naýza, top-tüpeñ bilen gazanyp bolanok, çyn söz bilen gazanyp bolýar. Onsoñ ol sözi ýakybam bolanok, ýok edibem. Şahyry zyndana atyp bolar, elbetde, öldürip-de, garalap-da bolar. Kemsidersiñem. Ýöne hak söz galar. Eger türkmeniñ Kerkukda jaýlanan Fizulysy, Halapda galan Nesimisi, Türkiýede galan Ýunus Emresi, Jelaleddin Rumusy, Garaja Oglany, Aktokaýda ýatan Azadysy, Magtymgulysy, mazarlarynyñ nirdedigi bilinmeýän Seýdileri, Zelilisi, Mätäjisi, Saragtyñ ýokarsynda, Eýran bilen araçäkde ýatan Keminesi bolmadyk bolsa, şolaryñ ejirli hem mukaddes ruhundan gaýdan beýikden sada, görkanadan mañyzly sözem bolmazdy, döwleti-döwranam. Şolaryñ sözi bolmadyk bolsa, iliñ üstüne ýagy çozanda, gylyç götermäge, ata çykmaga gaýratly ärler ýeterlik bolman bilerdi. Täçgök Serdarlar, Gowşut, Nurberdi hanlar, Gaýgysyz Atabaýlar meýdana gelmän bilerdi.

Gurbannazaryñ döwri hakyky edebiýat, çyn söz üçin ýeñil ýa-da amatly bolupdy diýýänler bilen men ylalaşmaýaryn. Dogry, Stalin serdaryñ türme doñaklygyndan soñ biraz maýylganlyk döräpdi. Ýöne şol döwürde-de çyn söz, hakyky edebiýat döreden şahyrlar beýle köp bolmandy. Belki, munuñ üçin okuw-bilimden başga hudaý tarapyn gowy, türkmen aýtmyşlaýyn, hem atyñ kellesi ýaly uly, hem duýgur ýüregem gerekdir.

Elbetde, hemme şahyr goşgy ýazýar, ýöne her bir goşgy ýazýan şahyr däl. Hiç kim özüniñ şahyrdygyny kesgitläp ýa-da zor bilen ykrar etdirip bilmeýär. Bu ýerde nadaralygyñam, mekirligiñem, tanyş-bilişdir puluñam peýdasy az. Iñ ýamany bolsa, käbirleriniñ pikir edişi ýaly, şahyrlyk şöhratdan meýmiräp ýörmeli hezilligem, hözirem, eşretem däl. Ol tükeniksiz azap, ruhuñ pitnesi hem agyr ýük. Parahat döwürde ol ýüki halkyñ meýmirän ruhundan gözläp tapmaly bolsa, agyr günde ol ýüküñ aşagyna diñe gerdeniñi däl, kelläñi, ýüregiñi tutmaly.

Gurbannazaryñ beýikligi poeziýa şu nukdaý nazardan garanlygyndady. Onuñ ynanjy çuñdandy, ýürekdendi. Men bu sözi Gurbannazar bilen tirkeşen, dost bolan adam hökmünde aýdamok, onuñ ýönekeý bir okyjysy hökmünde aýdýaryn. Men onuñ goşgularyny 25 ýyl ozal, Tejende gowaçan içinde sermenip ýörkäm tapypdym, toýda-tomguda, oturyşyklarda okardym, studentlik ýyllarymyzda bolsa ol biz ýaly goşguçylaryñ ählisiniñ Tañrysydy. Soñ men ol goşgulary KGB-MHK-nyñ türmesinde başujyma alyp ýatdym, norweg sürgünliginde-de ol meniñ ruhy hemram. Çüñki Gurbannazaryñ ruhy çyn sözden gorkýan hem şol gorkusy üçin çyn söze duşman namartlar bilen jeñdedi. Esgilerden, doklukdan hemem ähli artykmaçlykdan halas bolmaga çagyrýardy. Küteklik bilen çapýan küteklige garşydy.

Ol türkmen poeziýasynda täze bir döwri döredipdi. Rehmet Seýitden, Gara Seýitliden, Mämmet Seýitden, Kerim Gurbannepesden Ata Atajandan, Allaberdi Haýytdan, Berdinazar Hudaýnazardan soñ dörän bu edebi galkym Gurbannazaryñ edebi tolkunydy. Ol tolkun deñizde ullakan bir gämi ýa-da gämiler toplumy geçip gidendäki ýaly güýçlüdi, uludy. Beý diýildigi, Gurbannazar uly-uly sözledi diýildigi däl. Ol juda beýik kiçigöwünlik bilen ýazypdy. Men onuñ galamynyñ medeniýetine, sözüniñ medeniýetine baş egýärin. Ol megerem hiç kime hyñranyp goşgy ýazmandy, şygyrda döşüne ýumruklamandy, köplenç edilişi ýaly, özüni aklamandy. Öwünmändi, etmejek işini söz bermändi. Tiken, awy, çüý okla, şahyr ýüregi gül döreder diýipdi.

Ol sözden çemen bogupdy, owadan, dürli-dürli meýdan güllerinden boglan ýaly, ýöne hiç mahal solmajak, türkmen dili, türkmen ruhy ýaşasa ýaşajak çemen bogupdy. Onuñ döreden edebi akymy, sözüñ, şygryñ medeniýetinii täze bir akaba, gündogar bilen günbatar edebiýatynyñ sintezinden döreýän ruhy bitewilige, gözellige getirýän ýürek tolkunlary diñe okyjylary däl, eýsem onuñ döwürdeş galamdaşlarynam täze bir derejä, täze bir belentlige göteripdi. Uniwersitetdäki edebiýat mugallymymyz Halyl Kulyýewem, syýasat bilen jahankeşdelikden poeziýa gelen Annaberdi Agabaewem, Italmaz Nurydyr Baýram Jütdem, Atamyrat Atabaýdyr Ahmet Gurbannepesem, Nobatgulydyr Şiralam, olardan soñky nesillerem şol akyma, şol belentlige dalaş edýärdi. Bu döwür türkmen edebiýatynyñ hakykatdanam galkynan döwri bolupdy, Puşkini açan Belinsikiniñ hünäri, edebi tankydam bu döwürde täze bir derejä galypdy. Abdylla Myrat, Saýlaw Myrat, Hanguly Tañryberdi, Nargylyç Hojageldi, Öde Abdylla, Durdymuhammet Nuraly, Ahmet Bekmyrat edebi pikiriñ, çekişigiñ, jedeliñ medeniýetiniñ ösmeginde uly özgerişlik döredipdiler, edebiýat hakyky akar suwa aýlandyrylypdy. Şygyr, kyssa kitaplary bilen bir hatarda edebi makalalar hem neşir edilip başlapdy. Gurbannazaryñ Abdylla Myrada bagyşlan ajaýyp goşgusy bardy, Halyl Kula jedelde şygrymyzyñ ýarasy biter diýýärdi. Emma indi bu zatlaryñ hemmesi ýatlama boldy, tankyt bolsa diñe ýok edilmek däl, näletli bir iş bolup galdy...

Elbetde, bu täze akymy diñe Gurbannazaryñ adyna bermek dogry bolmazdy. Sebäbi bu ýerde ýigriminji ýyllardan, Ezizow aýtmyşlaýyn bolsa otuzynjy ýyllaryñ goşgularyndan gaýdýan kanunalaýyk ösüş ýoly bardy. Ýöne Gurbannazar şol döwrüñ iñ sowatly, iñ täzeçil şahyrydy, baýdak göterijidi. Ol diñe okyjylar üçin şahyr däldi, şahyrlar üçinem şahyrdy! Gynançly ýeri, Gurbannazardan soñ, hususanam häzir, şol baýdak ýere gaçan ýaly...

Megerem, Gurbannazar hakynda ýazylyşy ýaly, Magtymguly hakynda-da beýle kän makala ýazylan däldir. Men muña Gurbannazaryñ okyjysy hökmünde guwanýaryn. Goý, makalaçylar käte özleri hakynda artygragam aýdaýsynlar, Gurbannazar bilen dostduk diýsinler, öwünsinler. Aýby näme, Gurbannazar hakykatdanam olaryn dostudy. Ol diñe ýatlamaçylaryñ däl, bütin halkyn dostudy. Halk medeniýetiniñ, sungatynyñ, edebiýatynyñ hakyky dostudy. Ol hatda gowşak şygyr ýazýanlaram ynjytmak islemeýärdi, olardan iñ bolman gowy okyjy-ha çykar diýýärdi. Eýsem bu adamyñ beýik medeniýetinden, öz halkyna, milletine dostlugyndan habar bermeýärmi.

Ýöne iñ uly delil onuñ goşgularydy, poemalarydy. Ol dostlaryna Sizi Magtymgulynyñ ruhy gorasyn diýipdi. Ol Magtymgula, meniñ pikirimçe, iñ ýakyn baran şahyrdy. Ol Pyraga ýüzlenip şeý diýipdi:

Hak şahyrlaryñ guran döwleti, hak şahyrlaryñ diken ak öýleri egriler däl, dogrular üçin ähli döwletlerden beýik, ähli ýurtlardan giñ. Ol ýurtdan dogryny zor bilen çykaryp bolmaýar. Şahyrlaryñ guran döwleti öz ak ogullaryna islendik demokratik döwletden wepaly. Hak şahyryñ ruhundan bina bolan döwlet öz söwdaly gullaryna eýi bakmaýan tanrynyñ bitirmeýän işini bitirýär, ýekirilen, ýanalan, namart urlan, nähak garalanan ynsanlara ýürek hemaýatyny berýär.

Ol özüni aýamandy. Bu gün onuñ şygyrlaryny gaýtadan okap, onuñ ýüreginiñ, beýnisiniñ näderejede kän ejir çekendigine, näderejede birahat, aladaly bolandygyna düşünip galýarsyñ. Ýok, käbir şahyrlar ýaly, ol asla owadan söz bilen oýnamandy, owadan goşgy ýazjak bolup azara galmandy, owadan söz, owadan goşgy onuñ pikirlerinden, alada-oýlaryndan, halk hem onuñ ruhy, medeniýeti baradaky jebirli oýlanmalaryndan döreýärdi.

Belki, bu bir kanunalaýyklykdyr, uly ýüreklileriñ agyr ykbalydyr, türkmen medeniýetiniñ Gurbannazar Eziz, Nury Halmämmet, Annasoltan Kekilowa, Çary Nurum, Halyl Kuly, Italmaz Nury ýaly wekillerine-de, olardan öñ Saryhanowa-da, Agahan Durda-da, Kerbabaewe-de, Burunowa-da, Täçnazarowa-da, Kümüşaly Böriýewe-de, Alty Garla-da, Aman Gulmämmede-de, Orazmuhammet Abdalowa-da, Mäti Kösedir onuñ edebiýatçy, dilçi kärdeşlerine-de, Bäşim Nurala-da, Ata Gowşuda-da, Sahy Jepbardyr Orazgeldi Ylýasa-da, hiç birine durmuş aýnap ýörmeli ykbal bermändi. Belki, bu olaryñ öz halkyny beýgeltmek islegine wagtynda dogry, bolmalysy ýaly düşünilmänliginden. Belki-de, biziñ halkymyzyñ öz beýgeltmeli ogullaryny wagtynda-da, soñam bolmalysy ýaly beýgeldip bilmeýänliginden. Olary durmuş ýa-da dowam edýän düzgün ýeke-ýekeden döwüpdi, ýekelikde maýrypdy. Ýykyljak haýata bir kerpiçden direg bolmaz diýip, olary ne ýekelikde, ne-de bitewilikde, halk, millet goldamandy, ýowuz bela bilen ýeke goýupdy. Megerem bu halkyñ halk, millet derejesine göterilmeginde möhüm meseleleriñ biridir. Dagarman, bizde henizem suw getiren däl, küýze döwen hem şol küýzäniñ gyýçagyny iliñ ýüzüne-gözüne somlaýan hormatlanýar.

Gurbannazar Eziz şu darlygy, çäklilikleri böwsüp çykjak bolupdy, halkyna, milletine, adamzada giñlik isläpdi. Emma ony bir gaçgagyñ namart oky ýolundan saklady hemem şol ýerde baky alyp galdy. Emma ol wagtynda Lermontowy, Puşkini okdan gorajak bolupdy, Dantes hakynda goşgy ýazýardy. Şonuñ bilen birlikde-de onuñ idealy Musa Jelildi.

Zalym ajal diñe Musa Jelilden däl, Gurbannazardanam ejiz geldi. Gurbannazar unudylmady, ol hemişe biz bilen, türkmen bilen. Türkmen ýaşasa, olam ýaşar! Biziñ milletimizi seniñ ruhuñ gorasyn, şahyr!